Αλύσσα Δενισία

Αιγαίο Αρχιτεκτονική

Η νέα Οικοδομική Νομοθεσία της Σαντορίνης

9 Σεπτεμβρίου 2024

Η Σαντορίνη, ένας από τους πιο εμβληματικούς προορισμούς της Ελλάδας, βρίσκεται στο χείλος της εφαρμογής εκτεταμένων κανονισμών που στοχεύουν στην αντιμετώπιση του υπερτουρισμού και στη διατήρηση του φημισμένου της τοπίου. Το Υπουργείο Περιβάλλοντος έχει προτείνει νομοθεσία που θα «επιβάλλει αυστηρούς περιορισμούς δόμησης εντός της εμβληματικής ζώνης της καλντέρας του νησιού, προκαλώντας αντιδράσεις μεταξύ τοπικών επιχειρηματιών και κατοίκων». Το προτεινόμενο νομοσχέδιο επιδιώκει να σταματήσει τα νέα οικοδομικά έργα στη διευρυμένη περιοχή της καλντέρας της Σαντορίνης και της Θηρασίας, συμπεριλαμβανομένης της αναστολής επεκτάσεων, πισινών και νέων κατασκευών. Παρότι το μέτρο αυτό αποτελεί απάντηση στην επίδραση του τουρισμού στο ευαίσθητο περιβάλλον του νησιού, η αντιδραστική του φύση δεν λαμβάνει υπόψη τις μακροπρόθεσμες συνέπειες για την οικονομία και την πολιτιστική ταυτότητα της Σαντορίνης.

Η νομοθεσία αποσκοπεί στη μείωση της ολοένα αυξανόμενης πίεσης στις υποδομές του νησιού, φαίνεται όμως να στοχεύει δυσανάλογα στο λάθος πρόβλημα. Η μαζική εισροή τουριστών από τα κρουαζιερόπλοια, που μεταφέρουν εκατομμύρια επισκέπτες κάθε χρόνο, αποτελεί την κύρια αιτία του υπερτουρισμού — όχι οι ταξιδιώτες που διαμένουν σε τοπικά καταλύματα. Αντί να προσφέρει μια βιώσιμη λύση, ο νόμος αυτός παραβλέπει το ουσιαστικό ζήτημα του υπερκορεσμού από ημερήσιους επισκέπτες και τελικά διακινδυνεύει να «πνίξει» τη βιομηχανία που κρατά ζωντανό το νησί: τον τουρισμό.

Πέρα από τους περιορισμούς, ο νόμος επιβάλλει «δίχρονη προθεσμία» συμμόρφωσης για τις επιχειρήσεις, γεγονός που αναμένεται να δημιουργήσει επιπλέον πίεση στους εμπλεκόμενους με την οικοδομή και την ανάπτυξη του νησιού. Η στενή προθεσμία θα μπορούσε να οδηγήσει σε βεβιασμένα και κακοσχεδιασμένα έργα. Αυτή η πίεση, σε συνδυασμό με την αύξηση του κόστους των κατασκευών, μπορεί να οδηγήσει σε ακόμη πιο ασταθή υποδομή. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει εδώ και δεκαετίες το πρόβλημα των ημιτελών οικοδομών διάσπαρτων σε όλη τη χώρα, και η συγκεκριμένη νομοθεσία ενδέχεται να επιδεινώσει το ζήτημα αυτό στη Σαντορίνη.

Αν και ο περιορισμός των νέων κατασκευών μπορεί να φαίνεται αναγκαίο βήμα για τη διατήρηση της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του νησιού, αγνοεί μια θεμελιώδη πραγματικότητα: η διατήρηση απαιτεί χρηματοδότηση. Χωρίς τη σταθερή ροή εσόδων από τον τουρισμό —την οποία ενισχύουν οι νέες κατασκευές— η Σαντορίνη ίσως δυσκολευτεί να συντηρήσει τα ιστορικά της μνημεία. Ο περιορισμός της ανάπτυξης εγκυμονεί επίσης τον κίνδυνο αποξένωσης των τοπικών επιχειρήσεων, οι οποίες έχουν εκφράσει ανησυχίες σχετικά με το πώς αυτοί οι περιορισμοί θα επηρεάσουν την ικανότητά τους να εξυπηρετούν τα εκατομμύρια των επισκεπτών που προσελκύει το νησί κάθε χρόνο.

Θετικές Πτυχές της Νομοθεσίας

Η εισαγωγή ανώτατου ορίου στα κρουαζιερόπλοια νωρίτερα αυτό το καλοκαίρι αποτελεί ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, όμως απαιτούνται πιο στοχευμένες και μελετημένες ενέργειες. Μια στρατηγική προσέγγιση θα περιλάμβανε επενδύσεις σε πρωτοβουλίες βιώσιμου τουρισμού που θα διατηρούν το περιβάλλον του νησιού ενώ θα προωθούν την υπεύθυνη ανάπτυξη. Για παράδειγμα, η ενθάρρυνση οικολογικών καταλυμάτων και έργων πράσινης ενέργειας δεν θα προστάτευε μόνο το τοπίο της Σαντορίνης, αλλά θα ενίσχυε και την ελκυστικότητά της ως προορισμού που δεσμεύεται στη βιωσιμότητα.

Παρά τις ευρύτερες ανησυχίες που περιβάλλουν την προτεινόμενη νομοθεσία, υπάρχουν ορισμένες αξιοσημείωτες θετικές πτυχές, ιδιαίτερα η απαίτηση προς τις επιχειρήσεις στην περιοχή της καλντέρας να πραγματοποιούν μελέτες στατικής επάρκειας. Το μέτρο αυτό αποτελεί προληπτικό βήμα προς τη διασφάλιση ότι τα εμβληματικά κτίρια και τοπία της Σαντορίνης θα παραμείνουν ασφαλή και βιώσιμα απέναντι στις αυξανόμενες περιβαλλοντικές πιέσεις.

Δεδομένης της ιστορίας σεισμικής δραστηριότητας του νησιού και των πρόσφατων ανησυχιών για κατολισθήσεις, η απαίτηση για μελέτες στατικής επάρκειας εισάγει ένα αναγκαίο επίπεδο λογοδοσίας για τις τοπικές επιχειρήσεις. Οι απότομες πλαγιές και οι γεωλογικές ευπάθειες της καλντέρας καθιστούν την περιοχή ιδιαίτερα επιρρεπή σε φθορές, γεγονός που δεν απειλεί μόνο την τοπική αρχιτεκτονική αλλά και την ασφάλεια των κατοίκων και των επισκεπτών.

Δεδομένης της ιστορίας σεισμικής δραστηριότητας του νησιού και των πρόσφατων ανησυχιών για κατολισθήσεις, η απαίτηση για μελέτες στατικής επάρκειας εισάγει ένα αναγκαίο επίπεδο λογοδοσίας για τις τοπικές επιχειρήσεις. Οι απότομες πλαγιές και οι γεωλογικές ευπάθειες της καλντέρας καθιστούν την περιοχή ιδιαίτερα επιρρεπή σε φθορές, γεγονός που δεν απειλεί μόνο την τοπική αρχιτεκτονική αλλά και την ασφάλεια των κατοίκων και των επισκεπτών.

Η απαίτηση αυτή αντικατοπτρίζει επίσης μια ευρύτερη δέσμευση για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Σαντορίνης. Πολλά από τα κτίρια εντός της καλντέρας είναι ιστορικά σημαντικά και κατασκευασμένα με τον παραδοσιακό κυκλαδίτικο ρυθμό που καθορίζει τη γοητεία του νησιού. Εξασφαλίζοντας ότι αυτές οι δομές πληρούν τα σύγχρονα πρότυπα ασφάλειας, η νομοθεσία στηρίζει έμμεσα τη διατήρηση αυτών των ιστορικών μνημείων. Αντί να επιτρέψει την ανεξέλεγκτη φθορά ή εγκατάλειψη, οι μελέτες θα ωθήσουν προς τη συντήρηση και την αναγκαία ενίσχυση, διατηρώντας τόσο την αισθητική όσο και τη δομική ακεραιότητα αυτών των πολιτιστικά σημαντικών κτισμάτων.

Επιπλέον, οι μελέτες αυτές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε βελτιωμένες υποδομές στη Σαντορίνη, θέτοντας ένα προηγούμενο για υπεύθυνη ανάπτυξη. Μέσω του εντοπισμού κτιρίων που διατρέχουν κίνδυνο, η κυβέρνηση μπορεί να καλλιεργήσει μια κουλτούρα ασφάλειας που δίνει προτεραιότητα στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Αυτή η προσέγγιση ενδέχεται να προκαλέσει ακόμη και αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο συλλαμβάνονται τα μελλοντικά έργα, ενθαρρύνοντας τους κατασκευαστές να λαμβάνουν υπόψη τους περιβαλλοντικούς παράγοντες από τα πρώτα στάδια και να ενσωματώνουν βιώσιμες πρακτικές στα σχέδια δόμησης.

Αν και η νομοθεσία μπορεί να είναι περιοριστική όσον αφορά τις νέες αναπτύξεις, οι μελέτες στατικής επάρκειας προσφέρουν ένα θετικό πλαίσιο για τη διασφάλιση ότι τα υπάρχοντα κτίρια παραμένουν ασφαλή και ανθεκτικά. Με αυτόν τον τρόπο, συμβάλλουν στη μείωση ορισμένων κινδύνων που συνδέονται με τον υπερτουρισμό και τις πιέσεις που ασκεί στις υποδομές του νησιού, συμβάλλοντας τελικά στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του μοναδικού τοπίου της Σαντορίνης.

Εναλλακτική Πρόταση Ανάπτυξης

Κατά την επίσκεψή μου στη Σαντορίνη, διέμεινα στο Φηροστεφάνι, γνωστό ως το «στέμμα» των Φηρών λόγω της υπερυψωμένης του θέσης. Μόλις πέντε λεπτά περπάτημα ανηφορικά από το ξενοδοχείο μας οδηγούσαν στην εκκλησία του Αγίου Γερασίμου, από όπου αποκαλύπτονταν μαγευτικές θέες προς την καλντέρα. Η ανάπτυξη στη Σαντορίνη είναι σε μεγάλο βαθμό συγκεντρωμένη στην πλευρά της καλντέρας του νησιού, η οποία, αν και αδιαμφισβήτητα εντυπωσιακή, δέχεται τεράστια πίεση από τον τουρισμό. Αντί η περαιτέρω ανάπτυξη να επικεντρώνεται σε αυτή την ευάλωτη περιοχή, προτείνω τη μετατόπισή της στην αντίθετη πλευρά του νησιού..

Η εναλλακτική αυτή περιοχή παραμένει σε μικρή απόσταση από τους ιστορικούς οικισμούς της Σαντορίνης, προσφέροντας εύκολη πρόσβαση στα κύρια αξιοθέατα, ενώ ταυτόχρονα θα ανακουφίσει την πίεση που δέχεται η καλντέρα. Με την επέκταση των καταλυμάτων και των εγκαταστάσεων σε αυτή την πλευρά, το νησί —όπου το κόστος διαμονής είναι διαβόητα υψηλό— θα μπορούσε να προσφέρει πιο προσιτές επιλογές σε ένα ευρύτερο φάσμα επισκεπτών, καθιστώντας τη Σαντορίνη προσβάσιμη σε οικογένειες, μοναχικούς ταξιδιώτες και τουρίστες περιπέτειας.

Η στρατηγική αυτή ανάπτυξη δεν θα διατηρούσε μόνο τους υφιστάμενους οικισμούς της καλντέρας, αλλά θα συνέβαλλε και στη μακροπρόθεσμη οικονομική βιωσιμότητα της Σαντορίνης μέσω της αύξησης των τουριστικών εσόδων. Μια καλά σχεδιασμένη επέκταση των υποδομών και των υπηρεσιών στην άλλη πλευρά του νησιού θα μπορούσε να δώσει νέα πνοή σε υποαξιοποιημένες περιοχές, εξασφαλίζοντας ότι η Σαντορίνη θα συνεχίσει να ευημερεί, διατηρώντας παράλληλα τη φυσική της ομορφιά για τις μελλοντικές γενιές.

Συμπέρασμα

Η διατήρηση του μοναδικού τοπίου της Σαντορίνης είναι αναμφίβολα υψίστης σημασίας. Ωστόσο, η πρόσφατη νομοθεσία φαίνεται περισσότερο ως μια αντίδραση στις ολοένα αυξανόμενες προκλήσεις του μαζικού τουρισμού, παρά ως μια προσεκτικά μελετημένη, μακροπρόθεσμη στρατηγική για το μέλλον του νησιού.

Θα προέτρεπα την κυβέρνηση να αγκαλιάσει, αντί να περιορίσει, τους μετασχηματισμούς που θα διαμορφώσουν το μέλλον του νησιού. Περισσότερο από πολλά άλλα μέρη, η Σαντορίνη υπήρξε πάντα πολεμίστρια της αλλαγής. Από την κατακλυσμιαία καταστροφή της μεγάλης μινωικής αποικίας της γύρω στο 1600 π.Χ., εξαιτίας της ηφαιστειακής έκρηξης της Νέας Καμένης, έως τον εξαιρετικά καταστροφικό σεισμό του Ιανουαρίου του 1950. Πριν από την έκρηξη του 1950, η οικονομία της Σαντορίνης ήταν κυρίως αγροτική — ένα σύστημα που γνώρισε μεγάλες διακυμάνσεις επιτυχίας και σταθερότητας, με τους κατοίκους του νησιού να αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες, συμπεριλαμβανομένων περιόδων λιμού. Φαίνεται πως, παρά τα πλήγματα που έχει δεχθεί, το νησί επανασχηματίζεται κάθε φορά, αναδυόμενο ακόμη πιο όμορφο. Δεν είναι περίεργο που προσελκύει τόσο έντονα τους επισκέπτες.

Η Σαντορίνη που βλέπουμε σήμερα είναι αγνώριστη σε σχέση με την εικόνα της στις αρχές του 20ού αιώνα, έχοντας υποστεί τεράστιο μετασχηματισμό κυρίως λόγω του τουρισμού. Αν και υποστηρίζω σθεναρά τη διατήρηση της ιστορικής αρχιτεκτονικής, η επίτευξη αυτού του στόχου απαιτεί σημαντικούς οικονομικούς πόρους. Ο περιορισμός των νέων κατασκευών ενέχει τον κίνδυνο να περιορίσει την τουριστική δραστηριότητα, η οποία αντιστοιχούσε στο 90% του εισοδήματος του νησιού το 2020. Μια τέτοια νομοθεσία μπορεί άθελά της να υπονομεύσει την ικανότητα του νησιού να χρηματοδοτήσει προσπάθειες διατήρησης και να στηρίξει την οικονομία του.

Αν και η νέα νομοθεσία μπορεί να έχει καλοπροαίρετες προθέσεις, τελικά είναι κοντόφθαλμη. Το μέλλον της Σαντορίνης εξαρτάται όχι απλώς από την παύση της ανάπτυξης, αλλά από μια λεπτομερή στρατηγική που θα εξισορροπεί τη διατήρηση με τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη. Η πλούσια ιστορία ανθεκτικότητας και μεταμόρφωσης της Σαντορίνης θα πρέπει να λειτουργήσει ως καθοδηγητική αρχή για τη μελλοντική ανάπτυξη. Η κυβέρνηση οφείλει να οικοδομήσει πάνω σε αυτή την κληρονομιά, αγκαλιάζοντας τις αλλαγές που θα διαμορφώσουν το μέλλον του νησιού.

Η περιοριστική νομοθεσία που θέτει φραγμούς στην οικοδόμηση και τον τουρισμό ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο τους οικονομικούς πόρους που είναι απαραίτητοι για τη διατήρηση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του νησιού. Αντί να καταπνίξει την ανάπτυξη, η κυβέρνηση θα πρέπει να συνεργαστεί με τις τοπικές επιχειρήσεις και τους κατοίκους, ώστε να διαμορφώσει ένα μέλλον στο οποίο η Σαντορίνη θα συνεχίσει να ευημερεί τόσο πολιτιστικά όσο και οικονομικά.

Το τρέχον νομοσχέδιο, ωστόσο, κινδυνεύει να μετατρέψει τη Σαντορίνη σε μουσειακό έκθεμα — παγωμένο στον χρόνο, αλλά αδυνατώντας πλέον να συντηρηθεί. Μόνο μέσω της αποδοχής της αλλαγής μπορεί η Σαντορίνη να συνεχίσει να ευδοκιμεί, τόσο ως πολύτιμος ιστορικός τόπος όσο και ως ζωντανός, οικονομικά βιώσιμος προορισμός.

‘Only by embracing change can Santorini continue to thrive, both as a cherished historical site and a vibrant, economically sustainable destination.’

Alyssa Denise Walsh